Nadir toprak cevheri, elektrik motoru mıknatısı ve rafineri tesisinin temsili çizimi.
Temsili editoryal illüstrasyon. İki renkli linol baskı. · Meridyen Editoryal Ekip
NEDEN ÖNEMLİ?Bazı mıknatıs ve batarya girdilerine ilişkin ek kısıtlamalar ertelense de mevcut lisanslar ve işleme kapasitesindeki yoğunlaşma sürüyor.

Çin Ticaret Bakanlığı ile Gümrük Genel İdaresi, 9 Kasım’da altı ihracat kontrol düzenlemesinin askıda kalacağı süreyi 10 Ocak 2027’ye kadar uzattı. Karar, 11 Kasım’da devreye girmesi beklenen bir dizi ilave kuralı iki ay daha öteliyor. Pekin’in 2025 baharında uygulamaya koyduğu yedi elemente ilişkin lisans sistemi ise yürürlükte. Otomobil, rüzgâr türbini ve elektronik üreticileri için fark önemli. Bazı yeni yükümlülükler ertelendiği hâlde, belirli mıknatısların ve bunların girdilerinin sınırdan geçişi mevcut izinlere bağlı.

Aynı başlık altında iki ayrı karar

İlk düzenleme Nisan 2025’te geldi. Çin, samaryum, gadolinyum, terbiyum, disprozyum, lutesyum, skandiyum ve itriyum içeren belirli ürünlerin ihracatını lisansa bağladı. Kontroller ürünün biçimine ve bileşimine göre uygulanıyor. Özellikle terbiyum ve disprozyum içeren bazı kalıcı mıknatıslar bakımından bu izinler sanayi şirketlerinin günlük tedarikini etkileyebiliyor. İhracatçının lisans alması gereken bir ürün, sipariş verilmiş ve üretime hazır olsa bile onay gelene kadar müşteriye gönderilemeyebiliyor.

Ekim 2025’te açıklanan ikinci paket daha genişti. Holmiyum, erbiyum, tulyum, evropiyum ve iterbiyum gibi başka elementlere yönelik tedbirlerin yanında, bazı işleme ekipmanı ve teknolojilerini de kapsıyordu. Batarya üretiminde kullanılan belirli malzemeler ve bazı grafit ürünleri de düzenlemeler arasındaydı. Bir madde, Çin kaynaklı girdiler içeren veya belirli Çin teknolojileriyle üretilen kimi yabancı ürünlere de lisans yükümlülüğü getirmeyi öngörüyordu. Bu hüküm, üretimi Çin dışında yapan şirketler için de ürünlerinin tedarik geçmişini izleme sorusu yaratıyor.

Kasım 2025’te askıya alınan altı duyuru, ekim paketine ait. Yeni metin bunları numaralarıyla sayıyor ve askının biteceği tarihi veriyor. Reuters’a göre adım, eylül sonunda Donald Trump ile Şi Cinping’in görüşmesinin ardından uzatılan ticaret düzenlemeleriyle aynı çizgide. Çin’in duyurusu ise ocak sonrasında ne olacağına dair bir taahhüt içermiyor. Bu nedenle bir satın alma ekibi için kararın ilk sonucu, hangi tedarik rotalarının bu süre boyunca aynı usulle çalışabileceğinin biraz daha netleşmesi.

Maden, mıknatısın ilk durağı

Nadir toprak elementleri bir grup metal. Üretici açısından asıl mesele, cevherin içinde bulunmaları kadar, hangi saflıkta ve hangi biçimde teslim edilebildikleri. Cevherden çıkan karışımın ayrıştırılması, oksitlerin işlenmesi, alaşımın hazırlanması ve mıknatısın üretilmesi ayrı aşamalar. Bir ülkede maden açılması, bu aşamaların tamamının oraya taşınacağı anlamına gelmiyor. Cevher başka bir ülkede çıkarılıp ayrıştırılmak üzere yine Çin’e gönderilebiliyor.

Bir elektrik motorunu düşünelim. Kalıcı mıknatıs, motorun belirli güç ve boyut koşullarında çalışmasını sağlayan bileşenlerden biri. Motor sıcak bir ortamda çalışacaksa, mıknatısın bu sıcaklıkta özelliklerini koruması gerekiyor. Bazı tasarımlarda terbiyum veya disprozyum içeren malzemeler bu işlevi destekliyor. Siparişin gecikmesi hâlinde üreticinin elindeki başka bir mıknatısı hemen kullanabilmesi garanti değil. Parçanın ölçüsü, çalışma sıcaklığı ve dayanımı üretimden önce sınanıyor. Bu yüzden düşük hacimli bir girdinin gecikmesi, değerinin çok üzerinde bir nihai ürün grubunu etkileyebiliyor.

Uluslararası Enerji Ajansı, Nisan 2025’teki kontrollerin ardından bazı otomobil üreticilerinin kapasite kullanımını azaltmak veya üretimi geçici olarak durdurmak zorunda kaldığını belirtiyor. S&P Global Energy’nin aktardığı IEA verilerinde Çin 2024’te madenden çıkan nadir toprak arzının yaklaşık yüzde 61’ini karşılıyordu. Önemli nadir toprakların rafinaj ve işleme kapasitesindeki payı ise yaklaşık yüzde 91’di. İki oranın arasındaki fark, bir tedarik zincirinin yalnız maden haritasından okunamadığını gösteriyor.

Alternatif tesislerin önündeki darboğaz

IEA, ABD’deki yeni projeler ve Malezya’daki üretim artışıyla nadir toprak rafinajının 2025’te bir miktar çeşitlendiğini belirtiyor. Yine de yeni yatırımlar zincirin bütün halkalarına aynı hızla yayılmıyor. Ajansın mevcut ve açıklanmış projelere dayanan 2035 değerlendirmesinde, çeşitlendirilen bölgelerdeki rafinaj kapasitesi beklenen maden arzının yaklaşık üçte ikisine karşılık geliyor. Planlanan mıknatıs kapasitesi ise yaklaşık üçte birine denk geliyor. Bunlar proje listelerinden üretilen tahminler. Tesislerin finansman bulması, açılış tarihleri ve üretim verimi gerçekleşen kapasiteyi değiştirebilir.

Bir rafineri ile bir mıknatıs fabrikasının birlikte gelişmesi, alıcıların düzenli sipariş vermesine de bağlı. Otomobil üreticisi yıllarca aynı kalitede parça bekler. Yeni bir üretici, tesisini kurmadan önce bu siparişlerin bir bölümünü güvenceye almak ister. Müşteri de yüksek hacimli bir anlaşma yapmadan önce tesisin istenen ürünü güvenilir biçimde üretebildiğini görmek ister. Bu karşılıklı bekleyiş, daha fazla cevher bulunduğunda bile işleme kapasitesinin neden yavaş gelişebildiğini açıklıyor.

Şirketler kısa vadede stoklarını artırarak veya bir ürünü iki farklı kaynaktan satın alarak gecikmelere karşı alan açabilir. Fakat aynı rafineriye dayanan iki tedarikçinin her zaman iki ayrı kaynak sağlamadığına dikkat etmek gerekiyor. Geri dönüşüm de alternatif girdi yaratabilir. Bunun etkisi, yeterli miktarda kullanılmış mıknatısın toplanmasına ve içindeki metallerin endüstrinin istediği saflıkta geri kazanılabilmesine bağlı.

Ocak ayına kadar ne izlenecek?

İki kararın kapsamını ayırmanın bir yolu, alıcının sipariş ettiği ürünün bileşimine ve üretim aşamasına bakmak. Cevher, saf oksit ve tamamlanmış mıknatıs aynı gümrük kalemi altında değerlendirilmeyebilir.

Yeni karar yürürlüğe girdiğinde ilk pratik soru, nisan kontrollerine tabi sevkiyatların lisans ve teslim sürelerinin nasıl ilerleyeceği. Bir ihracat kaleminin ekim paketinden muaf kalması, kullanıldığı nihai üründeki diğer girdilerin de aynı koşullarda alınabildiğini göstermiyor. Fiyatların seyri de kararın sanayiye etkisini tek başına açıklamaz. Müşterinin istediği özellikte ve zamanda ürün bulup bulamadığı ayrı bir ölçü.

İkinci soru, Çin’in 10 Ocak öncesinde altı düzenleme için yeni bir açıklama yapıp yapmayacağı. Ekim paketi uygulamaya girerse şirketler ek lisansların hangi ürünlere ve teknolojilere nasıl uygulanacağını görmek isteyecek. Askı tekrar uzarsa, bu süre alıcılara yeni tedarikçileri denemek için zaman sağlayabilir. Sonucu belirleyecek olan, zamanın ne kadarının gerçekten ayrıştırma, rafinaj ve mıknatıs üretim kapasitesine dönüştüğü. Pazartesi günkü karar takvimi değiştirdi. Bu kapasitenin nerede bulunduğuna ilişkin tabloyu ise yatırımların uygulamaya geçmesi değiştirecek.

Çinnadir toprak elementleriihracat kontrolleritedarik zinciri