Dar bir su yolundaki tanker ve kıyıdaki rüzgâr türbinlerinin temsili çizimi.
Temsili editoryal illüstrasyon. İki renkli linol baskı. · Meridyen Editoryal Ekip
NEDEN ÖNEMLİ?İki sayı farklı kaynakları ölçüyor. Geçici petrol şokunun, temiz enerji yatırımlarının ve arazi kullanımının etkisini ayrı okumak gerekiyor.

Global Carbon Project’in 10 Kasım’da açıkladığı 2026 tahmininde ilk bakışta birbirine ters görünen iki sonuç var. Fosil yakıtlar ve çimento üretiminden gelen küresel karbondioksit emisyonunun yüzde 0,4 azalarak yaklaşık 38,2 milyar tona inmesi bekleniyor. Arazi kullanımından kaynaklanan emisyon da eklendiğinde ise yıllık toplam 42,8 milyar tondan 43,3 milyar tona çıkıyor. Antalya’daki COP31 sürerken açıklanan bu veriler, enerji sistemlerindeki dönüşümün hızını anlamak için fosil yakıtlarla orman ve arazi kaynaklı emisyonları ayrı okumak gerektiğini gösteriyor.

İki sayının kapsamı farklı

Fosil kaynaklı hesapta kömür, petrol ve doğal gazın kullanımıyla çimento üretimi gibi sanayi süreçlerinden salınan CO₂ bulunuyor. Arazi kullanımı hesabı ise ormanların tarım veya başka amaçlarla dönüştürülmesi gibi faaliyetleri ve değişen arazi örtüsündeki karbon alımını içeriyor. Çalışma ekibinin yayımladığı iki toplamın birbiriyle ilişkisi bu noktada ortaya çıkıyor. Bir kalemdeki küçük düşüş, diğer kalemdeki daha büyük artışla aşılabiliyor.

2026’da arazi kullanımından gelen net emisyonun 5,1 milyar tona çıkması bekleniyor. Ekip, artışı Güneydoğu Asya’da daha kuru koşullarla ilişkilendirilen turba yangınları ve orman bozulmasıyla açıklıyor. Turba, bitki artıklarının birikmesiyle oluşan ve uzun süre karbon tutabilen organik bir katman. Kuruduğunda yandığı takdirde bu depodaki karbonun bir bölümü atmosfere geri dönüyor. Böylece yakıt kullanımında gözlenen düşüş, arazi kullanımında aynı yıl yaşanan değişimlerin toplam üzerindeki etkisini ortadan kaldırmıyor.

Bu karşılaştırmada arazi kullanımından doğan salımlarla ormanların genel karbon tutma gücü de ayrı düşünülmeli. Araştırmacılar ikincisini, okyanuslarla birlikte atmosferden karbon alan doğal yutaklar başlığı altında inceliyor. Bir yangın, araziye ilişkin salım hesabını yükseltebilir. Aynı dönemde yağış ve sıcaklık koşullarının başka bölgelerde değişmesi, karadaki ekosistemlerin atmosferden ne kadar karbon aldığını da etkileyebilir. İki süreç birlikte işliyor ve küresel bilanço bunları ayrı kalemlerde takip ediyor.

Petrol talebindeki düşüş nereden geldi?

Raporda petrolden gelen emisyonların yüzde 1,9 düşmesi öngörülüyor. Doğal gaz için tahmin yüzde 0,3 düşüş, kömür için yüzde 0,6 artış. Bu dağılım, fosil toplamındaki gerilemenin bütün yakıtlara aynı biçimde yayılmadığını gösteriyor. Ekip özellikle İran savaşı ve Hürmüz Boğazı’ndaki arz aksamasının petrol kullanımındaki düşüşte rol oynadığını düşünüyor. Yükselen fiyatlar ve azalan arzın tüketim üzerindeki etkisi, petrol rotaları ve fiyatlar normalleşirse aynı ölçüde sürmeyebilir.

Karayolu taşımacılığı, uçuşlar ve deniz taşımacılığında petrol ürünleri kullanılıyor. Ulaşımın bir bölümünün aksaması veya pahalılaşması, yıl içindeki tüketimi düşürebilir. Bu değişim, araç filosunun veya lojistik sisteminin kalıcı biçimde yenilenmesiyle aynı anlama gelmez. Birinde yolculuk veya taşınan yük miktarı geçici olarak azalır. Diğerinde aynı işin yapılması için kullanılan yakıt ve teknoloji değişir. Karbon bilançosunda sonuç ilk yıl benzer görünebilir. Bir sonraki yıl talep geri geldiğinde fark belirginleşir.

Yıllık dünya toplamı, ülkeler arasında aynı yönde bir hareket olduğu anlamına da gelmiyor. Proje, fosil emisyonların Çin, ABD ve Avrupa Birliği’nde düşmesini, Hindistan’da artmasını bekliyor. Bu farklar enerji talebinin büyümesi, kullanılan yakıtların payı ve elektrik üretimine eklenen kapasite gibi etkenlerle birlikte okunmalı. Bir ülkenin yeni güneş kapasitesi kurması ve aynı yıl kömür kullanımını artırması mümkündür. Yeni üretim, büyüyen talebi karşılamaya gittiğinde mevcut fosil santrallerin toplam çalışması hemen gerilemeyebilir.

Temiz enerji neyi değiştirdi?

Global Carbon Project, dünya enerji talebinin büyümeye devam ettiğini, artışın yaklaşık üçte ikisinin güneş, rüzgâr ve elektrikli araçların katkısıyla karşılandığını hesaplıyor. Bu bulgu, temiz teknolojilerin bir petrol şokundan bağımsız olarak ne kadar fark yaratabildiğini anlamaya yardımcı oluyor. Yeni talebin yenilenebilir üretimle karşılanan kısmında fosil yakıt kullanımı artmak zorunda kalmıyor. Buna karşılık toplam talebin geri kalanında fosil yakıt tüketimi sürebiliyor.

Çalışmaya eşlik eden Nature Climate Change makalesi, bugünkü temiz enerji artış hızının küresel fosil emisyonları kalıcı düşüşe geçirmek için yeterli olmadığı sonucuna varıyor. Burada önemli soru, mevcut fosil üretimin yerine ne kadar temiz üretim geçtiği. Yeni güneş veya rüzgâr kapasitesi yalnız yeni talebi karşılıyorsa emisyon artışını sınırlayabilir. Aynı kapasite mevcut kömür veya gaz üretiminin yerini de aldığında, fosil emisyonların toplamı üzerinde farklı bir etki yaratır. Bu iki etkiyi ayırmak için kurulu güç kadar yıl içinde ne kadar elektrik üretildiğine ve hangi santrallerin daha az çalıştığına bakmak gerekiyor.

COP31’de hangi sonuç izlenmeli?

Kasımda yayımlanan yıllık tahmin, 2026 tamamlanmadan mevcut enerji ve arazi verileriyle hazırlanmış bir öngörü. Dünya toplamında yüzde 0,4 gibi küçük bir fark okunurken, yılın kalanına ve sonradan yapılacak veri revizyonlarına yer bırakmak gerekiyor. Ayrıca daha az yıllık emisyon, atmosferdeki CO₂ birikiminin durduğu anlamına gelmiyor. İnsan faaliyetleri atmosfere CO₂ eklemeye devam ediyor ve doğal yutaklar salınanın tamamını almıyor.

Raporda kalan karbon bütçesi de güncellendi. Bu gösterge, ısınmanın sanayi öncesi döneme göre 1,5 dereceyle sınırlanabilmesi için geriye ne kadar CO₂ salım alanı kaldığını tahmin ediyor. Ekibin hesapladığı yaklaşık 150 milyar ton, bugünkü yıllık toplam aynı kalırsa dört yıldan kısa bir süreye karşılık geliyor. Bu karşılaştırma belirli bir tarihte sıcaklığın sıçrayacağı anlamına gelmiyor. Yıllık emisyonların birikimli bir sınırı ne hızda tükettiğini gösteriyor.

Antalya’da açıklanan sonuç için iki ayrı takip noktası var. Petrol arzı rahatladığında kullanımın nasıl değişeceği, düşüşün geçici bölümünü daha görünür kılacak. Temiz elektrik üretimi ve elektrifikasyonun talep büyümesini ne kadar aştığı ise kalıcı düşüş ihtimalini anlamaya yardım edecek. Orman ve turba alanlarındaki değişimler de toplamın ayrı bir belirleyicisi. 2026 tahmininin söylediği, fosil kaynaklı düşüşün tek başına dünya toplamındaki yönü belirlemediği. Kalıcı ilerlemeyi görmek için iki kalemin de sonraki yıllarda nasıl değiştiğine bakmak gerekecek.

COP31karbon bütçesiemisyonlarenerji dönüşümü