
Antalya’da 9 Kasım’da başlayacak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nın enerji gündeminde Türkiye’nin önerdiği bir hedef var. COP31 başkanlığı, 2035’e kadar elektriğin dünyadaki nihai enerji tüketimindeki payının yüzde 35’e çıkmasını istiyor. Başkanlık bu hedefi zirve öncesinde duyurdu, Uluslararası Enerji Ajansı da Antalya’daki çalışma programına dahil etti. Bu aşamada ortada bütün ülkelerin kabul ettiği bağlayıcı bir karar yerine, başkanlığın destek toplamaya çalıştığı bir girişim var.
Hedef, günlük hayatın pek çok alanına dokunuyor. Bir otomobil benzin yerine elektrikle çalışabiliyor, bir binada doğal gaz kazanının işini ısı pompası üstlenebiliyor, kimi sanayi işlemlerinde doğrudan yakıt yakmak yerine elektrik kullanılabiliyor. Bu örneklerin hepsinde elektriğin enerji içindeki payı artabilir. Ancak iklim açısından belirleyici olan, değişen cihazla birlikte elektriğin nasıl üretildiği. Antalya’daki önerinin sonucunu anlamak için yüzde 35’in neyi ölçtüğünü, prizin arkasındaki üretimi ve şebekenin bu dönüşümü ne kadar taşıyabileceğini ayrı ayrı incelemek gerekiyor.
Yüzde 35 neyin payı?
Nihai enerji, enerji sisteminin son kullanıcıya ulaştırdığı ve kullanıcının tükettiği enerji. Benzin istasyonundan alınan yakıt, evde yakılan doğal gaz ve prizden çekilen elektrik bu hesaba giriyor. Yüzde 35 hedefi, bu toplamın içindeki elektrik payına ilişkin. Bir ülkenin elektrik üretiminde güneşin ya da kömürün payı ise başka bir oran. Elektriğin toplam enerji tüketimindeki payı yükselirken, onu üretmekte kullanılan kaynakların bileşimi farklı bir hızla değişebilir.
Basit bir örnek bu ayrımı görünür kılıyor. Bir araç şarj edildiğinde benzin tüketimi yerini şebekeden çekilen elektriğe bırakır. Elektrikli motor aynı hareketi sağlamak için çoğu durumda daha az nihai enerjiye ihtiyaç duyar. Ancak o saatte şebekeye ek elektriği hangi kaynakların verdiği, aracın çalışmasından doğan toplam salımı etkiler. Rüzgâr üretiminin yüksek olduğu bir sistemle kömür santrallerine daha çok dayanan bir sistem, aynı şarj işlemi için farklı sonuçlar verebilir. Aracın üretimi de toplam iklim etkisinin ayrı bir parçasıdır.
Aynı mantık binalar için de geçerli. Isı pompası, yakıt yakarak ısı üretmek yerine elektrik kullanarak ortamlar arasında ısı taşır. Bir evde daha verimli ısınma sağlayabilir. Fakat binanın yalıtımı, bölgenin iklimi, elektriğin fiyatı ve şebekenin üretim bileşimi sonuçları değiştirir. Başka bir deyişle, hedefin gerçekleşmesi için satılan cihaz sayısına bakmak bir başlangıç. Kazanılan verimlilik ve değişen yakıt kullanımı da izlenmeli.
Türkiye’nin iki ayrı gündemi
Antalya’daki yüzde 35 önerisi küresel. Türkiye’nin kendi elektrik sistemine ilişkin planı ise ayrı bir dosya. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar zirve öncesinde 2040 enerji vizyonunu anlattı. Bakanlığın daha önce de dile getirdiği hedefler arasında rüzgâr ve güneşte toplam kurulu gücü 2035’e kadar 120 gigavata çıkarmak bulunuyor. Kurulu güç, tesislerin belirli koşullarda ne kadar üretim yapabileceğini anlatır. Yıl içinde fiilen üretilen elektriğin miktarı ise rüzgâr, güneş, bakım ve şebekeye bağlantı koşullarına göre değişir.
Associated Press’in zirve öncesi haberinde, Konya’nın Karapınar bölgesindeki güneş panelleri yenilenebilir üretimdeki büyümenin bir örneği olarak gösteriliyor. AFP ise Türkiye’nin elektrik üretiminin yaklaşık üçte birinin hâlâ kömürden geldiğine ve kömürden çıkış için bir tarih açıklanmadığına dikkat çekiyor. Enerji Bakanlığı daha temiz kaynaklara geçişi ve arz güvenliğini aynı anda ele alıyor. Çevre kuruluşlarının itirazı, yeni yenilenebilir tesislerle birlikte kömürün hangi takvimde gerileyeceğinin de açıklanması gerektiği yönünde.
Bu iki gözlem aynı anda doğru olabilir. Güneş ve rüzgâr tesisleri büyürken elektrik talebi de artabilir. Yeni temiz üretimin bir bölümü talepteki artışı karşılar, kalan bölüm fosil yakıtlardan üretimin yerini alabilir. Hangi sonucun ağır bastığı, yıl boyunca kömürle üretilen elektrik miktarı gibi gerçekleşmiş verilerden anlaşılır. Kurulu gücü artırma hedefi, kömürden elektrik üretiminin ne zaman ve ne kadar azalacağını tek başına belirlemez.
Şebeke, hedefi günlük hayata nasıl taşır?
Şebekenin görevi elektriği üretildiği yerden ihtiyaç duyulduğu yere ve zamana ulaştırmak. Güneş üretimi öğle saatlerinde yüksekken konutların tüketimi akşam saatlerinde artabilir. Daha çok aracın aynı saatlerde şarja bağlanması da yerel şebekeye yeni bir yük getirir. İletim hatları, batarya depolama ve şarj saatlerinin ayarlanması, yeni temiz üretimin ne kadarının kullanılabileceğini etkiler. Uluslararası Enerji Ajansı’nın zirve gündeminde şebekelerin ve verimli binaların yer alması bu nedenle önemli.
Tüketici açısından dönüşümün bir diğer boyutu maliyet. Bir hanenin ya da küçük işletmenin elektrikli bir cihaza geçebilmesi için ilk satın alma bedelini karşılayabilmesi ve kullanım maliyetini öngörebilmesi gerekiyor. Şarj noktası olmayan bir binada elektrikli araç, benzer koşullardaki bir müstakil eve göre daha zor bir seçenek olabilir. Dolayısıyla aynı teknoloji farklı gelir grupları ve bölgelerde aynı hızla yayılmayabilir. Zirvede açıklanacak projelerin kimler için erişilebilir olduğunu, finansmanı ve uygulanacağı yerleri bu yüzden izlemek gerekiyor.
Yüzde hedefini takip ederken toplam tüketimin nasıl değiştiği de hesaba katılmalı. Örneğin yalıtım ve daha verimli cihazlar sayesinde daha az yakıt tüketen bir ekonomide, elektrik üretimi aynı kalsa bile elektriğin toplam içindeki payı artabilir. Tersine, tüketimin hızla büyüdüğü bir yerde elektrik üretimindeki artışın önemli bir bölümü yeni talebi karşılayabilir. Payın yanında mutlak tüketim ve salım miktarlarını da yayımlamak, hangi değişimin gerçekleştiğini anlamayı kolaylaştırır.
Antalya’da üç somut göstergeye bakılabilir. İlki, yüzde 35 girişimine hangi ülkelerin katıldığı ve taahhütlerini hangi sektörlere bağladığı. İkincisi, yeni elektrik talebini karşılamak üzere şebeke ve düşük salımlı üretim için hangi yatırımların belirlendiği. Üçüncüsü, bu yatırımlarla birlikte fosil yakıtlardan üretimin nasıl değişeceğini gösteren bir uygulama takvimi açıklanıp açıklanmadığı. Elektrikleşmenin iklim etkisi, daha çok cihazın prize takılmasıyla başlar. O cihazları besleyen elektriğin daha az karbon salımıyla üretilmesi, hedefin iklim sonucunu belirler.
Birleşmiş Milletler · Antalya zirvesinin takvimi
COP31 Başkanlığı · 35-by-35 elektrikleşme hedefi
Uluslararası Enerji Ajansı · COP31 enerji gündemi
Associated Press · Türkiye’nin 2040 enerji vizyonu
Associated Press · Karapınar ve Türkiye’nin elektrik üretimi


