Lahey’deki mahkeme, açık bir hukuk belgesi ve valiz taşıyan sade aile figürlerinin temsili çizimi.
Temsili editoryal illüstrasyon. · Meridyen Editoryal Ekip
NEDEN ÖNEMLİ?Devletin hukuki sorumluluğunun belirlenmesiyle güvenli dönüşün gerçekleşmesi ayrı aşamalar. Karar, aradaki mesafenin nasıl kapatılacağını gündeme getiriyor.

Uluslararası Adalet Divanı, 19 Kasım’da Myanmar’ın Rohingyalara karşı soykırım yaptığına hükmetti. Lahey’deki karar, yıllardır Bangladeş’te evine dönmeyi bekleyen bir aile için önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Mahkemenin söylediği şey, sınırın öte yanında güvenle yaşayabilmeye nasıl dönüşecek? Hukuki sorumluluk artık bir hükme bağlandı. Fakat bunun günlük hayattaki sonucunu görmek için kararın uygulanmasına bakmak gerekiyor.

Bu dava neden açıldı?

Rohingyalar, Myanmar’ın Rakhine bölgesinde yaşayan bir azınlık. Human Rights Watch’ın aktardığı geçmişe göre Ağustos 2017’de başlayan askerî operasyonlar sırasında 700 binden fazla kişi Bangladeş’e kaçtı. Yerinden edilme, yalnızca bir ülkenin sınırını geçmek anlamına gelmedi. İnsanlar evlerinden, geçim kaynaklarından ve ailelerinin bir bölümünden ayrıldı. Bugünkü kararın merkezinde, bu insanların uğradığı ağır zararlar bulunuyor.

Davayı 2019’da Gambiya açtı. Bu, Gambiya ile Myanmar arasında bir sınır anlaşmazlığı değildi. Gambiya, Soykırım Sözleşmesi’nden doğan yükümlülükleri gündeme taşıdı. Buradaki önemli nokta, uluslararası bir sözleşmenin yalnız doğrudan komşu veya saldırıya uğramış devlet tarafından hatırlatılmaması. Sözleşmenin korumayı amaçladığı insanların hakları, başka bir taraf devletin başvurusuyla mahkemenin önüne gelebiliyor. Bu yol, mağdurların kendi başına devletler arası dava açamadığı bir sistemde önem taşıyor.

Mahkeme kimi yargıladı?

Birleşmiş Milletlerin Myanmar için kurduğu bağımsız soruşturma mekanizması IIMM, Divanın kapsamını açıkça ayırıyor: Burada devletler arasındaki uyuşmazlıklar görülüyor. Mahkeme, bireyleri ceza yargılamasına tabi tutmuyor. Dolayısıyla bu hüküm, adı açıklanan bir generale verilmiş hapis cezası veya hemen uygulanacak bir tutuklama emri değil. Myanmar devletinin uluslararası sorumluluğuna ilişkin bir karar.

Bu ayrım, bireysel suçların önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. IIMM’nin 19 Kasım açıklaması, tanık anlatımları ve analitik raporlarla mahkemeye sağlanan kanıtların rolünü vurguluyor. Devletin sorumluluğunun incelenmesi ile kişilerin suçlarının araştırılması birbirini dışlayan yollar değil. Fakat okur, bir mahkemenin kararını diğerinin verebileceği ceza ile karıştırırsa haberin sonucunu olduğundan farklı anlayabilir. Bugün açıklanan hükmün etkisini değerlendirirken başlangıç noktası bu yetki ayrımı olmalı.

Neden kullanılan hukuk terimi önemli?

Human Rights Watch’ın karar değerlendirmesi, mahkemenin yalnızca ağır zararların varlığına değil, Rohingya grubunu hedef alan eylemlerin bağlamına ve niyetine de baktığını aktarıyor. Soykırım, her ağır saldırının yerine kullanılan genel bir sıfat değil; belirli hukuki unsurları olan bir suç. Hükmün önemi, bu unsurların devletin sorumluluğu bakımından değerlendirilmiş olmasında.

Öte yandan Gambiya’nın bütün iddiaları aynı şekilde kabul edilmedi. Divan, özel kişilerin soykırıma doğrudan ve alenen teşvik edilmesine ilişkin ayrı iddiayı kabul etmedi. Bu ayrıntı ana sonucu ortadan kaldırmıyor; kararın farklı hukuki soruları ayrı ayrı yanıtladığını gösteriyor.

Eve dönüş için ne istendi?

BM Genel Sekreterliği, karara ilişkin açıklamasında Myanmar’ın uyması gereken yükümlülükleri sıraladı. Bunlar arasında sorumluların soruşturulması, gerektiğinde yargılanıp cezalandırılması, tekrarın önlenmesi ve zararların giderilmesi var. Yerinden edilenler için güvenli, gönüllü ve onurlu dönüşün sağlanması ile ailelerin yeniden birleşmesi de bu çerçevenin parçası.

Bu üç sözcük birlikte okunmalı. Geri gönderilen insan sayısının artması, tek başına güvenli dönüşü kanıtlamaz. Kişinin isteği dışında dönmesiyle kendi kararıyla dönmesi aynı şey değil. Sınırın geçilebilmesi de varılan yerde ayrımcılıktan ve yeniden yerinden edilmekten korunulduğunu göstermiyor. Kararın aileler için değerini ölçerken yalnız hareketin başlayıp başlamadığına bakmak bu yüzden yetersiz kalır.

Hükümde malın geri verilmesi veya yerine konulması gibi giderim yolları da bulunuyor. Tam giderimin bu yollarla sağlanamadığı zararlar için tazminat öngörülüyor. Ancak bugün herkes için belirlenmiş ve ödemesi başlamış bir tutar yok. Mahkeme, miktar ve yönteme ilişkin sonraki aşamayı ayırdı; Myanmar’dan iki yıl içinde alınan önlemleri ve tazminat konusunu bildiren rapor istedi. Bu süreyi, hükmün diğer yükümlülüklerinin iki yıl boyunca ertelendiği şeklinde okumamak gerekiyor.

Bağlayıcı karar nasıl uygulanır?

Divan Statüsü’nün 59. maddesi, kararın bu davanın tarafları bakımından bağlayıcı olduğunu söylüyor. 60. maddeye göre hüküm kesin ve olağan temyize kapalı. Bunlar, mahkemenin yalnızca bir tavsiye yayımlamadığını gösteriyor. Buna karşılık hukuken bağlayıcı olmakla sahada kendiliğinden uygulanmak farklı şeyler.

BM Şartı’nın 94. maddesi, üyelerin taraf oldukları davalarda Divan kararlarına uyma taahhüdünü düzenliyor. Taraflardan biri yükümlülüğünü yerine getirmezse diğer taraf Güvenlik Konseyine başvurabiliyor. Konseyin tavsiyede bulunması veya önlem kararı alması ise ayrıca değerlendirme gerektiriyor. Yani hükmün açıklanması, otomatik olarak yaptırım kararı verilmesi ya da bir uygulama gücünün harekete geçmesi demek değil.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde iki ayrı çizgi izlenecek. Birincisi, Myanmar’ın kendi yükümlülükleri için attığı somut adımlar. İkincisi, diğer devletlerin ve uluslararası kurumların bu adımları desteklemek veya uyulmamasına yanıt vermek için ne yaptığı. Bunlardan yalnız birine bakmak, uygulamanın bütününü göstermeyecek. Mahkeme belgesindeki hak ile o hakkın kullanılabildiği koşulların birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

İlk diplomatik yanıt ne gösteriyor?

Britanya hükümeti, kararın ardından Myanmar’ın savunma ataşesinin sınır dışı edileceğini, maslahatgüzarın çağrıldığını ve acil bir Güvenlik Konseyi toplantısı talep edildiğini açıkladı. Bu adımlar, mahkeme hükmünün diplomatik karşılığının oluşabileceğini gösteriyor. Ancak bunlar Britanya’nın kendi kararları; Divanın bütün devletlere otomatik olarak uygulattığı ortak bir yaptırım paketi değil.

Bir ataşenin gönderilmesiyle bir ailenin evine dönebilmesi arasında da doğrudan, tamamlanmış bir sonuç ilişkisi kurulamıyor. Diplomatik baskı bir araç olabilir. Etkisinin anlaşılması için alınan kararların Myanmar’ın davranışını ve Rohingyaların koşullarını nasıl değiştirdiği görülmeli. Açıklama sayısı ile hayattaki değişiklik aynı ölçü değil.

Bugün değişen, yaşananların devlet sorumluluğu bakımından hükme bağlanması ve yerine getirilmesi gereken yükümlülüklerin belirginleşmesi. Bundan sonra aranacak kanıt, yalnız yeni bir bildiri olmayacak. Dönmek isteyen insanların bunu güvenle seçebilmesi, ailelerine ulaşabilmesi ve geri döndükleri yerde yeniden kaçmak zorunda kalmadan yaşayabilmesi gerekecek. Kararın haber değeri, tam da bu hakların kâğıttaki hükümden gerçek hayatın koşullarına taşınıp taşınamayacağında yatıyor.

MyanmarRohingyaUluslararası hukuk