Pasifik üzerinde kıvrılan akıntılar ve Doğu Afrika kıyısında yağmur bulutları.
Temsili editoryal illüstrasyon. İki renkli linol baskı. · Meridyen Editoryal Ekip
NEDEN ÖNEMLİ?Mevsimlik bir tahmini tek tek günlerin hava tahmini gibi okumak yanlış güven yaratabilir. Okyanustaki değişimle bir mahallenin karşılaştığı risk arasındaki zincir, bu farkı görünür kılıyor.

Kenya’da kısa yağmur mevsimi başlarken Nairobi’nin Kibera mahallesinde yaşayanlar, birkaç ay önceki sellerin tekrarından endişe ediyor. BBC’nin 11 Kasım’da yayımladığı haber, Ngong Nehri yakınındaki evlerde yaşayanların geçmiş yağışlardan kalan hasarla hâlâ uğraştığını anlatıyor. Aynı sırada meteoroloji kurumları, Pasifik’te güçlenen El Niño ile Doğu Afrika’nın bazı kesimlerinde normalden yağışlı koşulların daha olası hale geldiğini bildiriyor. Burada iki ayrı soru var. Okyanusun öte ucundaki sıcaklık değişimi Kenya’yı nasıl etkiliyor? Bir mahalle için bu etki ne zaman gerçek bir sel tehlikesine dönüşüyor?

Pasifik’teki sıcak su yağmurun yerini değiştirebiliyor

El Niño, tropikal Pasifik’in orta ve doğu kesimlerinde deniz yüzeyinin olağandan sıcak olduğu ve atmosferin de bu değişime tepki verdiği bir dönem. Normal koşullarda doğudan batıya esen rüzgârlar, yüzeydeki sıcak suyun batı Pasifik’te birikmesine yardım eder. Bu rüzgârlar zayıfladığında sıcak su orta ve doğu Pasifik’e doğru yayılabilir. Yüzey sıcaklığındaki fark değiştikçe havanın yükseldiği ve yağmur bulutlarının oluştuğu bölgeler de yer değiştirir.

Kenya’ya ulaşan şey Pasifik’ten çıkan tek bir yağmur bulutu değil. Tropiklerdeki ısınma ve yükselen hava, atmosfer dolaşımını daha geniş ölçekte değiştiriyor. Bu değişim, başka bölgelerdeki rüzgârları ve yağmur ihtimallerini etkileyebiliyor. Doğu Afrika’da ekim ile aralık arasındaki kısa yağmur mevsimi bu etkiye duyarlı. Yine de El Niño’nun Kenya’nın her yerinde aynı sonucu vermesi beklenmez. Hint Okyanusu’ndaki sıcaklık farkları, yerel hava sistemleri ve yağışın bölge içinde nasıl dağıldığı da önemli.

Güçlü El Niño tahmini, mahalle tahmini değil

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresinin ekim değerlendirmesinde, El Niño’nun ekim–aralık döneminde kurumun kullandığı üç aylık göreli okyanus sıcaklığı ölçütünde, 1950’den sonraki önceki güçlü olayların düzeyini aşma ihtimali yüzde 83 olarak verildi. Bu oran, denizdeki sıcaklık göstergesinin belli bir eşiğe ulaşma olasılığı. Kenya’da sel olma olasılığını ya da tek bir mahalle için risk yüzdesini ifade etmiyor. Değerlendirme yeni ölçümlerle değişebilir. NOAA bir sonraki aylık değerlendirmesini 12 Kasım için planladı.

Dünya Meteoroloji Örgütünün aktardığı bölgesel görünüm, güney Etiyopya, orta ve güney Somali ile kuzeydoğu Kenya’nın bazı kesimlerinde normalden fazla yağış olasılığının arttığını gösteriyor. Bu, bütün ülkeye tek renk boyanabilecek bir tahmin değil. Kenya Meteoroloji Dairesinin kasım bülteni ülke içindeki farklılıkları okumak için daha yerel bir başlangıç noktası. Daha kısa vadeli uyarılar ise bir sonraki yağış sisteminin nereye, ne zaman ve ne yoğunlukta gelmesinin beklendiğini değerlendirmek için kullanılıyor.

Bir örnek bu ayrımı görünür kılıyor. Bir bölge mevsim boyunca toplamda normalden fazla yağmur alabilir ama yağış günlere yayıldığında dere taşmayabilir. Başka bir yerde mevsim toplamı çok farklı görünmese bile, kısa bir sürede şiddetli yağmur yağması ve önceden ıslanmış toprağın suyu alamaması baskına yol açabilir. Mevsim tahmini hazırlık için zaman kazandırır. Mahalle düzeyinde karar vermek için yağışın yoğunluğu, dere seviyesi ve yerel uyarıların birlikte okunması gerekir.

Nairobi’de riski artıran ikinci katman

Kibera’daki aileler için belirleyici olan yalnızca gökten ne kadar su indiği değil. Dereye yakınlık, suyun geçebileceği kanalların açıklığı, evin kotu ve güvenli bir yere ulaşım, aynı sağanağın sonucunu değiştirebilir. Bir mahallede su hızla çekilirken öbüründe evlerin içinde kalabilir. Su basan bir evin yeniden oturulabilir olması için sadece yağmurun durması yetmez. Islanan eşyaların, yapıdaki hasarın ve temiz suya erişimin de ele alınması gerekir.

BBC’nin aktardığı önceki seller, bu kırılganlığın yeni olmadığını gösteriyor. Fakat yılın ilk bölümünde yaşanan kayıpları sonbahar El Niño tahminine bağlamak doğru bir çıkarım olmaz. Buradaki ilişki daha sınırlı. Geçmişteki sel, bazı evlerin ve yolların benzer bir yağışta tekrar zarar görebileceğini gösteriyor. Okyanus ve atmosfer tahminleri ise yeni yağmur mevsiminin hangi koşullar altında ilerleyebileceğine ilişkin ayrı bir bilgi sağlıyor.

Yüksek riskli bölgelerde hazırlık da birden fazla ölçekte yapılabilir. Yağmur suyu kanallarının açık tutulması ve suyun birikme noktalarının belirlenmesi mahalle düzeyinde anlamlıdır. Sağlık merkezlerinin, okulların veya geçici barınma alanlarının ulaşım bağlantısı ise daha geniş bir planlama konusu. Bir uyarının faydalı olabilmesi, kime ulaştığına ve insanların güvenli bir yere gidebilmek için zamanının olup olmadığına da bağlı. Bu yüzden tahmin doğruluğunun yanı sıra uyarının anlaşılır biçimde iletilmesi önem taşıyor.

Bundan sonra hangi bilgiye bakmalı?

Okyanus göstergesinin güçlenip güçlenmediği ile Kenya’daki yerel tehlike aynı hızda güncellenmiyor. Pasifik değerlendirmesi haftalar ve aylar ölçeğinde değişirken, bir nehir havzasındaki durum saatler içinde değişebilir. Kasımın geri kalanında izlenecek üç ayrı işaret var. İlki, El Niño’nun şiddetine ilişkin yeni okyanus ölçümleri. İkincisi, Kenya Meteoroloji Dairesinin yayımladığı kısa vadeli yağış ve şiddetli hava uyarıları. Üçüncüsü, sahada su seviyelerinin ve drenajın nasıl değiştiği. Bu ayrım, olasılık tahminiyle gerçekleşen etkiyi birbirine karıştırmayı önlüyor.

Geçmişteki güçlü El Niño yılları hazırlık planına örnek sağlayabilir. Hangi yolların kapandığını ve hangi mahallelerin tahliye gerektirdiğini bilmek, yeni bir uyarıyı okurken işe yarar. Ancak Dünya Meteoroloji Örgütü her El Niño olayının kendine özgü olduğunu vurguluyor. Eski bir sel haritasını bu yılın kesin sonucu gibi kullanmak yerine geçmişte hasar gören yerleri güncel yağış görünümüyle birlikte değerlendirmek daha doğru. Üstelik bir önceki taşkından sonra yeni drenaj çalışması yapılmış ya da yerleşim alanı değişmiş olabilir. Geçmiş olay, karşılaştırma sağlar. Sonucun aynı olacağını belirlemez.

Kenya örneğinin gösterdiği şey, hava tahminlerinin birbiriyle yarışmadığı, farklı kararlar için kullanıldığı. Mevsimlik görünüm hazırlık bütçesini ve görev paylaşımını zamanında konuşmayı mümkün kılıyor. Yağış uyarısı, belirli bir yerde daha yakın bir risk olup olmadığını gösteriyor. Sahadaki gözlem ise hangi yolun, evin veya barınma alanının gerçekten etkilendiğini ortaya koyuyor. El Niño bu zincirin başındaki koşullardan biri. Yağmurun bir afete dönüşüp dönüşmemesini ise zincirin devamındaki yerel koşullar ve hazırlık belirliyor.

El NiñoKenyasel riskiiklim