
Antalya’daki COP31’in 11 Kasım programında sıfır atık öne çıktı. Türkiye, atık üretimindeki artışı sınırlamayı ve atık kaynaklı metanı azaltmayı zirvenin çalışma başlıkları arasına aldı. Gıda atığı bu gündemin mutfağa en yakın örneklerinden biri. Çünkü çöpe giden bir dilim ekmeğin iklimle bağlantısı, çöp kamyonu gelmeden çok önce kuruluyor. Ekmek için tarlada, taşımada ve fırında kaynak kullanıldı. Daha sonra nereye atıldığına bağlı olarak bu ilk maliyete çürüme sırasında çıkan gazlar da eklenebiliyor.
Maliyet tarlada başlıyor
Ekmek rafta tek bir ürün olarak görünür. Arkasında buğday yetiştiren bir tarla, unu öğüten bir değirmen, hamuru pişiren bir fırın ve aradaki taşıma adımları var. Her aşamada kullanılan su ve enerjinin miktarı ürüne ve yere göre değişir. Sulama yapılan tarla ile yağmurla beslenen tarlanın su ihtiyacı aynı değildir. Fırının neyle ısıtıldığı da ortaya çıkan salımları etkiler. Bu nedenle bir dilime, nereden geldiğini bilmeden tek bir karbon değeri vermek yanıltıcı olur.
Yine de mekanizma açık. Ekmek yenmeden çöpe gidince onu üretmek için harcanan kaynaklar gıda olarak bir karşılık bulmaz. Üretim sırasında oluşmuş salımlar da ortadan kalkmaz. Benzer miktarda ekmek ertesi gün yeniden alınıyorsa, israf tüketilmeden yerine konan ürün miktarını artırır. Düzenli olarak daha az ekmeğin çöpe gitmesi ise zaman içinde aynı ihtiyacın daha az alımla karşılanabilmesini sağlayabilir.
Bu zinciri yalnız evde görmek eksik kalır. Fırın veya market gün sonunda ne kadar ekmek satacağını her gün tam tahmin edemez. Lokanta, porsiyonların ne kadarının tabakta kaldığını izleyebilir. Evde bir ürün paketi açıldığı halde kullanılmadan kalabilir. Bu üç durumda atılan ürün benzer olabilir ama çözüm farklıdır. Bir işletme satış kayıtlarından üretim miktarını ayarlar. Bir ev, elinde olanı takip ederek sonraki alışveriş miktarını değiştirir.
Çöp sahasında ikinci bir etki oluşabilir
Bir gıda atığı düzenli depolama sahasına ulaştığında diğer atıklarla birlikte gömülebilir. Oksijenin az olduğu yerlerde organik madde ayrışırken metan ortaya çıkabilir. Bu gaz atmosfere ulaştığında, Dünya yüzeyinden yayılan ısının bir bölümünün uzaya kaçmasını zorlaştırır. Atığın iklim bilançosuna böylece üretim aşamasından ayrı bir etki eklenir.
Her ekmek parçasının çürürken aynı miktarda metan salması beklenmez. Sahanın koşulları, atığın nemi ve depolama biçimi sonucu etkiler. Bazı sahalarda oluşan gazın bir bölümünü toplayan sistemler bulunur. Kaynağında ayrı toplanan organik atık ise uygun tesislerde kompost veya biyogaz üretimine yönlendirilebilir. Bu seçeneklerin sonucu, kullanılan tesisin nasıl çalıştığına ve atık toplama sisteminin ne kadar düzenli olduğuna bağlıdır.
Atığı önlemek ve ortaya çıkmış atığı iyi yönetmek bu yüzden farklı sonuçlar verir. Satın alınan ekmeğin yenmesi hem üretime harcanan kaynakların karşılığını verir hem de çöpe giden miktarı azaltır. Artık yenemeyecek gıda için ayrı toplama, sonraki aşamadaki etkiyi azaltmaya çalışır. Ev, market ve belediye bu zincirin farklı noktalarında karar alıyor.
Evler toplamın neresinde?
Birleşmiş Milletler Çevre Programı ve WRAP’ın 2024 Gıda Atığı Endeksi, 2022 yılında haneler, yiyecek hizmetleri ve perakende düzeyinde yaklaşık 1,05 milyar ton gıda atığı oluştuğunu tahmin ediyor. Bu toplamın yüzde 60’ı hanelerden, yüzde 28’i yiyecek hizmetlerinden ve yüzde 12’si perakendeden geldi. Rakamlar hasat ve hasat sonrası aşamalardaki tüm kayıpları kapsamıyor. Ölçülen gıda atığının içinde kemik ve kabuk gibi yenmeyen kısımlar da bulunuyor.
Bu nedenle yüzde 60, dünya çapında bütün gıda kaybının evlerden kaynaklandığı veya bu payın tamamının kurtarılabileceği anlamına gelmez. Yine de evlerin toplamda önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor. Bir hane, çöpe attığı ekmekle sebzeyi bir süre ayrı gözlemlediğinde, hangi ürünü gereğinden fazla aldığını fark edebilir. Bir belediye içinse ton cinsinden toplam atık kadar, yenebilir gıdanın hangi aşamada karışık çöpe girdiği de değerli bir bilgi.
Ölçüm olmadan iyileşme iddiasını değerlendirmek zor. Örneğin ayrı toplanan organik atık arttığında, karışık çöpe daha az gıda gitmiş olabilir. Ancak bu artış, toplam gıda israfının düştüğünü tek başına göstermez. Atığın miktarı ile hangi kanaldan toplandığı ayrı izlenirse, belediye hem önlemenin hem de toplama sisteminin etkisini görebilir.
Antalya’daki önerinin ölçülebilir tarafı
COP31 Başkanlığı 2035’e kadar küresel yıllık atık oluşumunda beklenen artışı yarıya indirmeyi amaçlıyor. Bu hedef, toplam atığın yarıya indirildiği veya ülkelerin bağlayıcı bir karara vardığı anlamına gelmiyor. Bir hedefin sahadaki karşılığı, neyin ölçüldüğü, sorumluluğun kimde olduğu ve uygulamanın nasıl finanse edildiği açıklandığında ortaya çıkar. Antalya’daki görüşmelerde bu nedenle mutfaktaki israfın azaltılmasının yanı sıra kentlerde ayrı toplama ve metan yönetimi de gündeme geldi.
Farkı bir belediye üzerinden düşünelim. Kentin nüfusu büyürken toplam çöp miktarı da artabilir. Belediyenin bir yıl içinde daha çok organik atık toplaması, yeni mahallere hizmet ulaştığını gösterebilir. Aynı dönemde kişi başına çöpe giden yenebilir gıda da azalıyorsa, önleme yönünde ayrı bir ilerleme vardır. Bu iki değişim tek bir toplamla izlendiğinde birbirini örtebilir. Başlangıç yılı, kapsanan mahalleler ve kullanılan ölçüm yöntemi açıklandığında, benzer kentlerin sonuçlarını karşılaştırmak ve hangi yatırımın işe yaradığını görmek daha kolay olur.
Bir mahallede bunun somut karşılığı, evde yenebilir gıdanın çöpe daha az gitmesi ve yenemeyen organik atığın nereye gönderildiğinin bilinmesi olabilir. Örneğin ekmeği bayatlamadan dilimleyip dondurmak, yalnız ihtiyaç kadarını çıkarabilmeyi sağlar. Fırın ve market için de gün sonunda artan ürünün miktarını kaydetmek, sonraki üretimi ayarlamak için veri sağlar. Bir dilim üzerinden başlayan soru böylece iki sonuçla cevaplanır. Gıdayı tüketmeden çöpe atmak, üretime harcanan kaynakları boşa çıkarır. Atığın gittiği yer ise bu maliyete metanın eklenip eklenmeyeceğini etkiler.


