Antalya kıyısını, dağları ve su yönetimi altyapısını gösteren iki renkli temsili linol baskı.
Temsili editoryal illüstrasyon. İki renkli linol baskı. · Meridyen Editoryal Ekip
NEDEN ÖNEMLİ?Finansmanın hangi biçimde ve ne hızla geldiği, seller ve sıcak dalgaları karşısında kentlerin önlem alıp alamayacağını belirliyor.

Bir kıyı kentinin, şiddetli yağmurda su altında kalan iki mahallesi olduğunu düşünelim. Belediye hangi sokaklarda suyun biriktiğini biliyor. Yağmur suyunun geçebileceği açık kanallar, geçici depolama alanları ve su baskınını önceden haber verecek bir sistem planlıyor. Kâğıt üzerinde çözüm var. Ama bunun için önce zemin araştırması yapılması, sonra arazi ve inşaat giderlerinin karşılanması, ardından altyapının yıllarca temizlenip çalıştırılması gerekiyor. Belediye bütçesi bu zincirin ancak ilk halkasını karşılayabiliyorsa, uluslararası bir zirvede duyurulan büyük rakam onun için hâlâ çok uzakta.

Bugün Antalya’da açılan ve 20 Kasım’a kadar sürecek Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nın (COP31) finansman gündemi, tam da bu mesafeyi ilgilendiriyor. Ülkeler bir yandan iklim değişikliğini yavaşlatmak için emisyonları azaltmaya, diğer yandan şimdiden yaşanan etkiler karşısında altyapılarını ve hizmetlerini güçlendirmeye çalışıyor. İkinci iş, iklim müzakerelerinde uyum diye geçiyor. Taşkın önlemi, sıcak dalgasında sağlık hizmetlerinin düzenlenmesi ve kuraklıkta su kayıplarının azaltılması buna örnek. Bir kömür santralinin yerine düşük emisyonlu üretim kurmak ise öncelikle emisyonları azaltma işi.

Büyük rakamlar hangi parayı sayıyor?

2024’te Bakü’de alınan kararda, gelişmiş ülkelerin öncülüğünde gelişmekte olan ülkelere yönelik iklim finansmanının 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolara çıkarılması hedeflendi. Aynı süreçte daha geniş kaynaklardan yıllık en az 1,3 trilyon dolara ulaşılması da gündeme alındı. Bu iki tutar farklı kapsamları gösteriyor. Ayrıca iklim finansmanı başlığı altında emisyon azaltımına ve uyuma yönelik harcamalar birlikte yer alabiliyor. Bu nedenle 300 milyarın tamamını bir uyum bütçesi olarak okumak, belediyenin drenaj hattı için elinde ne kadar kaynak bulunduğunu olduğundan büyük gösterir.

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın zirve öncesinde yayımladığı 2026 Uyum Açığı Raporu bu ayrımı somutlaştırıyor. Rapora göre gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere giden uluslararası kamu uyum finansmanı 2024’te 28,2 ile 31,7 milyar dolar arasındaydı. Kurum, bu kamu akışının 2035’e kadar üçe katlanması yönündeki COP30 hedefi gerçekleşse bile, beklenen ihtiyacın yalnızca yüzde 20 ila 29’unun karşılanabileceğini hesaplıyor. İlk rakam ölçülmüş bir akışı, ikincisi ise gelecekteki ihtiyaçla karşılaştırılan koşullu bir hesabı anlatıyor. Aradaki fark, yeni para kadar mevcut paranın erişilebilir olmasının da neden önemli olduğunu gösteriyor.

Para hangi biçimde geliyor?

Varsayımsal belediyeye dönelim. Taşkın hattı tamamlandığında birkaç işyeri her yağmurda kapatmak zorunda kalmayabilir. Kentin onarım giderleri de düşebilir. Ama bu faydaların çoğu zaman içinde ve farklı insanların bütçelerinde ortaya çıkar. Kredi taksiti ise belirli bir gün belediyenin bütçesinden çıkar. Uygun vadeli kredi, geri ödeme gücü olan bir idareye büyük bir yatırımı erkenden başlatma fırsatı verebilir. Borç alanı dar bir idare için aynı kredi, başka hizmetlerden pay ayırmasını gerektirebilir. Bu yüzden finansmanın toplamı kadar hibe, uygun koşullu kredi ve ticari borç arasındaki dağılımı da önem taşıyor.

Proje hazırlığı da ayrı bir eşik. Bir fon başvuru sırasında taşkın risk haritası, maliyet hesabı ve bakım planı isteyebilir. Bunlar yapılacak yatırımın işe yarayıp yaramayacağını denetlemek için gerekli. Yine de küçük bir idare bu dosyayı hazırlayacak uzmanı tutamıyorsa, erişim şartı projeyi daha başlamadan durdurabilir. Hazırlık desteği ve birden çok kurumun kabul ettiği ortak belge standartları, aynı projenin her finansör için yeniden hazırlanmasını önleyebilir. Bir fonun bütçesinde para bulunmasıyla, başvuru sahibinin o paraya erişebilmesi arasındaki fark burada ortaya çıkar.

Antalya’da hangi işaretler izlenebilir?

İlk işaret, açıklanan toplamların nasıl ayrıştırıldığı. Zirvede bir girişim duyurulursa, tutarın ne kadarının uyuma ayrıldığı, hangi yılları kapsadığı ve ne kadarının hibe olduğu okunabilmeli. Bir bütçe taahhüdü, bir fonun projeyi onaylaması ve paranın alıcıya ödenmesi birbirinden ayrı aşamalar. Aynı meblağ bu aşamalarda tekrar tekrar duyurulduğunda, okurun kâğıt üzerindeki ilerlemeyi sahadaki ilerlemeyle karıştırması kolaylaşıyor. Ülkeler ve fonlar, bu üç aşamayı aynı raporda ayrı gösterirse zaman içindeki karşılaştırma daha anlamlı olur.

İkinci işaret, paraya kimin ne sürede erişebildiği. Belediyelerin ve yerel kurumların başvuru yapabileceği bir kanal var mı? Onaydan ilk ödemeye kaç ay geçiyor? Fon, inşaat kadar araştırma ve bakım giderini de karşılıyor mu? Bu sorular, açıklanan rakamın büyüklüğünden bağımsız olarak projenin yağmur mevsimine yetişip yetişmeyeceğini belirler. Özellikle küçük yerleşimlerde, birkaç uzmanın üstlenebildiği bir başvuru süreci ile büyük danışman ekipleri gerektiren bir süreç arasında ciddi bir kapasite farkı var.

Üçüncü işaret, projenin başarısının nasıl ölçüldüğü. Döşenen boru uzunluğu veya kurulan erken uyarı cihazı sayısı, ne yapıldığını gösterir. Bir sonraki yoğun yağmurda kaç evin su baskınından korunduğu ve uyarının kaç kişiye zamanında ulaştığı ise işin sonucunu anlamaya yarar. Elbette iki yağmurun şiddeti aynı olmayabilir. Bu nedenle ölçüm, yağış miktarı ve altyapının bakım durumu gibi bilgileri de içermeli. Yoksa bir yatırımın etkisini, o yıl havanın daha sakin geçmesiyle karıştırmak mümkün.

Bu soruların yanıtı tek bir bildiride toplanmayabilir. Bazıları ülke bütçelerinde, bazıları kalkınma bankalarının kararlarında, bazıları da uygulayıcı kurumların yıllık raporlarında görünür. Antalya’nın ardından izlenebilecek somut hat, açıklanan tutarı proje, ödeme ve etki aşamalarında takip etmek. Örnekteki belediye için zirvenin sonucu, taşkın haritası tamamlandığında, ihale açıldığında ve ilk şiddetli yağmurda sistem çalıştığında üç ayrı kez görülebilir. Her aşamanın tarihi ve bütçesi biliniyorsa, uluslararası taahhüdün mahalleye kadar ne kadar ilerlediği de anlaşılır.

Bir örnek de finansmanın başvuru sırasını nasıl değiştirebileceğini gösteriyor. Aynı kıyı şeridindeki iki belediyeden biri hazır planıyla hemen başvurabilir. Diğeri önce taşkın haritasını güncellemek zorundaysa, desteğin en çok ihtiyaç duyulan yere gidip gitmediğini anlamak için kabul edilen başvurular kadar hazırlık aşamasında kalanlara da bakmak gerekir. Fonların yayımladığı bölgesel dağılım bu karşılaştırmayı kolaylaştırır.

COP31iklim finansmanıuyum