Antalya, 9–20 Kasım’da Birleşmiş Milletler iklim görüşmelerine ev sahipliği yapacak. COP31’in açılışına iki gün kala masadaki soru şu: Ülkelerin emisyonları düşürme ve iklim risklerine hazırlanma vaatleri, nerede ve hangi parayla uygulanacak? BM’nin yeni ulusal planlara ilişkin değerlendirmesi, planlamada ilerleme kaydedildiğini fakat öngörülen emisyon düşüşünün 1,5 derece hedefini erişilebilir tutmaya yetmediğini gösteriyor. Antalya’yı izlerken yeni hedefler kadar, mevcut hedefleri kimin hangi takvimle hayata geçireceğine bakmak gerekiyor.
Paris Anlaşması’nın sistemi bir ülkenin tüm dünyayı bağlayan tek bir emisyon planına uymasına dayanmıyor. Her taraf, kendi koşullarına göre belirlediği katkıyı hazırlıyor ve belli aralıklarla güncelliyor. Bu ulusal planlar, sanayiden ulaşıma farklı alanlarda emisyon azaltımı için hedefler içerebiliyor. Bazıları kuraklık, sel ve sıcaklık gibi risklere uyum için de öncelik koyuyor. Bir ülkenin planına yeni bir hedef yazması, o hedefe ulaşmak için gereken altyapının, bütçenin veya kurumlar arası iş bölümünün hazır olduğu anlamına gelmiyor.
Taahhüt ile sonuç arasındaki fark
BM İklim Değişikliği Sekretaryası’nın 2026 sentezi, 154 tarafın sunduğu 127 yeni ulusal planı inceliyor. Bu planların kapsadığı taraflar 2019’daki küresel emisyonların yaklaşık yüzde 71’ini temsil ediyor. Yüzde 71, bu planlar sayesinde azaltılması beklenen emisyon oranı değil. Verinin hangi ülkeleri ve emisyon payını kapsadığını gösteriyor. Bu ayrım önemli, çünkü rapor hem geniş bir kesite dayanıyor hem de tüm ülkeler için aynı kalitede, gerçekleşmiş sonuç ölçümü sunmuyor.
Sekretaryanın hesabında yeni planların uygulanmasıyla 2035 küresel sera gazı emisyonları 2019’a göre ortalama yüzde 6 düşebilir. Hesabın aralığı, hiç azalma olmaması ile yüzde 12 düşüş arasında. Ulusal planlardaki koşullu maddelerin de hayata geçirildiği senaryoda ortalama düşüş yaklaşık yüzde 9’a çıkıyor. Bu oranlar gelecekte mutlaka ölçülecek değerler değil. Farklı uygulama varsayımları altında emisyonların nereye gidebileceğini gösteren tahminler.
Koşullu hedef, en basit hâliyle, bir ülkenin dış finansman, teknoloji veya başka bir destek bulursa yapmayı öngördüğü ek işi ifade ediyor. İki tahmin arasındaki fark, desteğin müzakere salonunda kalıp kalmamasının iklim sonucu açısından neden önemli olduğunu gösteriyor. Ayrıca, ortada bir hedefin bulunmasıyla o hedefi karşılayacak projenin finanse edilmesi arasındaki mesafeyi görünür kılıyor. Bir duyuruyu değerlendirirken yeni para, mevcut paranın başka adla açıklanması ve ileride bulunması umulan kaynak birbirinden ayrılmalı.
Bir projenin bütçeye girmesi neyi değiştirir?
Sel riskini azaltmaya çalışan bir belediye düşünelim. Taşkına karşı önlem almak ulusal planda bir satır olabilir. Uygulama için ise suyun nerede biriktiğini gösteren haritalar, hangi mahallelerin korunacağını belirleyen bir öncelik listesi ve yapılacak işin bakım maliyeti gerekir. Dere yatağını genişletme veya suyu emebilen açık alanlar kurma gibi seçenekler farklı arazi, izin ve bütçe ihtiyacı yaratır. Başlangıç maliyetini karşılayan bir fon bulunsa bile yıllar boyunca bakım yapılmazsa beklenen koruma azalabilir. Bu temsili örnek, plan metnindeki bir hedefin neden tek başına sonuç vermediğini gösteriyor.
Finansman tartışması da bu yüzden tek bir toplam tutara indirgenemiyor. Geri ödemeli bir krediyle hibe, yerel bütçe üzerinde aynı yükü yaratmaz. Düzenli gelir üreten bir elektrik projesiyle temel amacı can ve mal kaybını azaltmak olan bir taşkın yatırımı da aynı şekilde finanse edilemez. İkinci tür bir işin değeri, çoğu zaman doğrudan gelirde değil, önlenen zararda görülür. Bu fark, proje hazırlama desteğinin ve finansmanın hangi koşullarla sağlandığının toplam kaynak kadar önemli olabileceğini gösteriyor.
Antalya yol haritasında uygulamaya dönük destek, ulusal planlardan yatırım projeleri çıkarılması ve finansman bulunması üzerinde duruluyor. Bunlar, görüşmeler için açıklanmış çalışma alanları. Bir çalışma alanının duyurulması, belirli bir kente veya ülkeye kaynağın ayrıldığı anlamına gelmez. Antalya’da hangi başlığın somut ilerleme olduğunu anlamak için duyurunun hangi kurum tarafından yapıldığına, hangi projeyi kapsadığına ve paranın ne zaman kullanılabilir olacağına bakmak gerekecek.
BM’nin Daimî Finans Komitesi de Antalya’da iklim finansmanı akışlarına ilişkin değerlendirmesini sunmayı planlıyor. Böyle bir değerlendirme, zirvede telaffuz edilen rakamları karşılaştırmak için başlangıç noktası sağlayabilir. Örneğin birden fazla yıl için açıklanan bir paketle tek yılda gerçekleşen harcamayı doğrudan karşılaştırmak yanıltıcı olur. Aynı şekilde bir ülkenin kendi bütçesinden ayırdığı kaynak ile başka bir ülkeye sağladığı destek ayrı kalemlerdir. Okur açısından en anlaşılır takip, her rakamı ait olduğu dönem ve finansman türüyle birlikte vermekten geçiyor.
Antalya’dan çıkacak metin nasıl okunmalı?
Birinci ölçüt, açıklamanın kimin için geçerli olduğu. Tarafların üzerinde uzlaştığı bir karar, bir grup ülkenin ortak niyet beyanı ve bir kurumun yatırım duyurusu farklı ağırlıkta. İkinci ölçüt, takvim. Bir hedefin yılı ile işe başlanacak tarih arasında uzun bir boşluk olabilir. Üçüncü ölçüt ise ilerlemenin nasıl ölçüleceği. Bir programın ne kadar para topladığıyla o paranın kaç projeye aktarıldığı farklı sonuçlar. İklime uyumda, bir taşkın projesinin tamamlanmasıyla hangi insanların ne ölçüde korunduğunun gösterilmesi de iki ayrı aşama.
Yeni hedefler koymanın da savunulabilir bir gerekçesi var. Bugünkü hedefler yetersizse yalnızca uygulamayı hızlandırmak, emisyon eğrisini gereken ölçüde değiştirmeyebilir. Diğer yandan finansman ve yürütme kapasitesi olmayan daha iddialı bir hedefin etkisini değerlendirmek güçtür. İki ihtiyacı aynı anda izlemek mümkün: hedefin bilimsel gereksinime yaklaşıp yaklaşmadığı ve hedefin bütçeye, yetkili kuruma, takvime bağlanıp bağlanmadığı.
Antalya’da sonucu en iyi gösteren şey, zirve sonunda kaç yeni hedef açıklandığı kadar, hangi işlerin artık yapılabilir hâle geldiği olacak. Bir taahhüdün yanına sorumlu kurum, erişilebilir kaynak ve izlenebilir bir tarih konmuşsa okur o sözün sonraki ay ve yıllarda neye dönüştüğünü takip edebilir. Bunlar eksikse, sonraki haberin sorusu da belli: Uygulamanın önündeki eksik halka ne ve onu kim tamamlayacak?